“Tui từng nghĩ Sài Gòn rộng lắm.

Nhưng càng lớn, tui càng thấy nó ít chỗ cho bảo tàng của quá khứ có chốn nép vào.”

Tui là kiến trúc sư đang chăm chỉ thực hành về các công trình đa dạng về kích cỡ lẫn công năng, và cũng làm quy hoạch đô thị bền vững, nên chuyện quan sát thành phố gần như trở thành phản xạ. Nhưng trước khi là phản xạ, tui cũng đã từng là một đứa trẻ. Một đứa trẻ biết yêu thương nơi mình sinh ra và lớn lên, quan sát bằng cặp mắt để lưu và trí nhớ và nuôi dưỡng bằng cảm xúc. Thế là, cái phản xạ đó cũng có quá trình được nung nấu và phát triển, không phải chỉ bằng kiến thức chuyên môn, mà bằng những bản chất rất chân thật trước.

Thực ra đô thị nào cũng có rất nhiều những vấn đề vĩ mô và tầng lớp phức hợp để đưa ra lựa chọn, để phá kén phát triển. Chỉ là những đô thị có tốc độ phát triển quá nhanh, tạo ra áp lực lớn thì phải chịu đựng nhiều hơn để vươn mình dù tốt hơn hay xấu đi. Và một điểm quan trọng là đô thị nào cũng cần được có không gian để ôm ấp dân cư của mình, làm cho họ thoải mái hơn bởi đô thị lúc nào cũng đông đúc, tấp nập hơn những vùng mà số mảng xanh nhiều hơn số người.

Khi đến một thành phố nào đó, tui không chỉ giới thiệu về những công trình đẹp, những biểu tượng của thành phố về lịch sử và văn hóa mà tui còn hay dẫn bạn bè dạo quanh để nhìn ngắm những nét đẹp thật bình dị, đời thường để thở chung bầu không khí của thành phố dù chỉ trong khoảnh khắc, chứ không chỉ là lữ khách ghé qua. Bản thân tui cũng thế, đã từ lâu học cách hiểu về thành phố, về nơi mình muốn đặt chân tham quan bằng việc dạo quanh, luồn lách vào những con phố nhỏ, tản bộ và ngắm phố phường, tìm cái đẹp không quá hào nhoáng, ấn tượng mà cái đẹp khiến mình mềm mại dần ra.

Gần 1 thập kỷ sống ở Lyon, một thành phố đẹp và tui luôn dành trọn tình cảm và luôn hạnh phúc khi được trở về thăm. Ngoài những công trình đẹp như Hôtel-Dieu de Lyon, Nhà thở Đức Bà Basilique, một loạt các công trình và di tích La mã, Bảo tàng Nghệ thuật … tui còn vô cùng tự hào về công viên thành phố Parc de la Tête d’Or, một công viên mà bất cứ người dân Lyon nào cũng tận hưởng từ khoảng xanh đến các hoạt động ngoài trời và các lễ hội văn hóa hay Lễ hội Ánh sáng vào dịp cuối năm luôn thu hút du khách khắp nơi. 

Đối với các thành phố trên thế giới, các công viên, khu vườn hay quảng trường đã luôn là một phần không thể thiếu và đặc biệt hơn khi chúng trở thành biểu tượng thành phố. Chúng cũng là những ví dụ cụ thể và điển hình cho các thời kỳ quy hoạch khác nhau mà sinh viên kiến trúc tụi tui hồi đó lôi ra phân tích, mổ xẻ, học tập. Để nói cho đầy đủ thì có mấy chục cuốn sách, giảng chuyên đề cũng không thể kể xuể. Những địa danh có thể kể đến như : Parc de la Villette hay Jardin des Tuileries, Jardin du Luxembourg ở Paris, Jardin botanique ở các thành phố như Bordeaux, Metz…, central park ở New York, Hyde Park ở London, Parc du Cinquantenaire ở Brussels…

William H. Whyte – người nghiên cứu hành vi không gian công cộng ở New York – từng chỉ ra rằng: Con người cần những không gian mở, nơi họ có thể dừng lại, tương tác và thở.

Cây xanh và mặt nước giúp giảm nhiệt đô thị, giảm stress, tạo vi khí hậu dễ chịu hơn.

Không phải ngẫu nhiên mà mỗi thành phố đáng sống trên thế giới đều sở hữu ít nhất một công viên lớn, hoạt động như “lá phổi” đúng nghĩa.

Theo WHO, để một đô thị được coi là “khỏe mạnh”, mỗi người dân cần được tiếp cận ít nhất 9m² cây xanh – nhưng các thành phố lý tưởng luôn cao hơn con số đó rất nhiều.
Công viên không chỉ là nơi tản bộ: nó giảm tỉ lệ bệnh tim mạch, cải thiện sức khỏe tinh thần, hỗ trợ hoạt động thể thao, tạo không gian cho lễ hội, văn hóa, cộng đồng. Không phải tự nhiên mà các đô thị lớn ở Hàn Quốc và Nhật Bản bắt đầu mở rộng diện tích đất tự nhiên và tại một số nơi khuyến khích người dân đi chân trần trên đất tự nhiên để cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất.

Kevin Lynch, cha đẻ của lý thuyết “hình ảnh đô thị” chỉ ra rằng ký ức đô thị không chỉ nằm ở công trình đẹp, mà nằm ở những không gian mà người dân sử dụng mỗi ngày: quảng trường, công viên, bờ sông, vườn cây.

Đó là nơi thành phố được “cảm” chứ không chỉ được “nhìn”.

Một công viên đúng nghĩa không chỉ tạo cảnh quan.
Nó tạo ký ức.

Công viên công cộng phải vì người dân – không bị rào lại, không bị thương mại hóa quá mức, không bị xem như tài sản có thể đổi chác.

Một thành phố văn minh luôn đảm bảo người dân ở mọi tầng lớp đều được tiếp cận khoảng xanh như nhau. Vì “thượng lưu” hay không, cũng cần hít thở một bầu không khí tốt và có nơi để thư giãn với thiên nhiên. Và vì khoảng xanh là niềm tự hào của một thành phố. Những thành phố mạnh về kinh tế không ngại dành đất vàng cho công viên. Central Park, Hyde Park, Tête d’Or, tất cả đều nằm giữa trung tâm cũng vì lẽ đó.

Vậy nên khi nhìn về câu chuyện khu đất 1 Lý Thái Tổ, nơi có 7 căn biệt thự cổ và một khoảng xanh hiếm hoi giữa trung tâm Sài Gòn, tui không chỉ nhìn nó như một khu đất đẹp, mà như một bài kiểm tra về tư duy đô thị hôm nay.

Nếu Lyon có Parc de la Tête d’Or để tự hào, nếu Paris có một mạng lưới công viên liên tục, nếu New York dám dành nguyên một “miếng vàng” giữa Manhattan cho Central Park, thì câu hỏi đặt ra cho Sài Gòn là:

Chúng ta có đủ can đảm để gìn giữ một khoảng xanh quý giá – đúng nghĩa – hay không?

Ở góc độ chuyên môn, tui thấy rất rõ:
khu đất Lý Thái Tổ có đầy đủ yếu tố để trở thành một công viên công cộng kiểu mẫu của thành phố: vị trí trung tâm, mật độ dân cư lớn xung quanh cùng nhiều khuôn viên trường học, giáo dục, văn phòng, giàu giá trị văn hóa, lịch sử, có kiến trúc di sản có thể tái sinh vào đời sống đương đại và nằm trong vùng thiếu trầm trọng không gian xanh.

Và chính vì vậy, nó không thể chỉ được xem như một khu đất để “sắp xếp lại”, “tạo điểm nhấn”, hay “tối ưu hóa sử dụng”.
Khoảng xanh không phải bài toán để tối đa hóa lợi ích kinh tế. Khoảng xanh là quyền của cư dân và là tầm nhìn của một thành phố.

Nếu ở Lyon, người ta gọi Parc de la Tête d’Or là “khu vườn của mọi người”, nếu ở Paris, công viên là nơi ai cũng có thể ngồi, nằm, chạy, sống; thì tui tự hỏi: 

Chúng ta sẽ gọi khuôn viên số 1 Lý Thái Tổ là gì trong 10–20 năm tới?
Còn 7 căn biệt thự cổ thì sao? Đó không phải gánh nặng bảo tồn. Đó là cơ hội.
Cơ hội để tạo nên một không gian văn hóa, giáo dục, sáng tạo độc nhất trong lòng thành phố.
Cơ hội để Sài Gòn có một câu chuyện mới về việc hòa trộn di sản với tương lai. Vì chúng vốn được sử dụng với nhiều công năng khác nhau, có phong cách kiến trúc mà có thể nhờ đó tạo nên những tour du lịch khám phá thành phố cho chính người dân và du khách khắp nơi

Tui đã từng nói: một thành phố văn minh đo bằng cách nó đối xử với những thứ không thể làm lại lần hai. Lý Thái Tổ đang là thử thách rất rõ.
Nếu chúng ta giữ được khoảng xanh, giữ bằng quy hoạch nghiêm túc, minh bạch và đặt cư dân làm trung tâm, thì Sài Gòn sẽ tiến một bước dài trên hành trình trở thành thành phố đáng sống.

Còn nếu không, điều mất đi không chỉ là những di sản vốn có, không chỉ là vài ngàn mét vuông cây xanh với nhiều cây cổ thụ quý. Điều mất đi ở đây là một cơ hội quý giá để chứng minh rằng Sài Gòn đủ bản lĩnh, đủ tầm nhìn để tôn trọng trí nhớ và tương lai của chính mình.

Credit image : Thể Phạm